بيان آيات اين آيات رسول خدا ( ص ) را در لغزشهايى كه مشركين در باره امر دعوت وى داشتند تسليت داده و با وعده حتمى نصرتش ، دلخوش مىسازد ، و بيان مىكند كه دعوت دينى دعوتى است كه بايد در محيط آزاد و با حفظ اختيار اشخاص صورت گيرد ، تا هر كه مىخواهد ايمان آورد و هر كه مىخواهد كفر ورزد ، و چون دعوت دينى اساسش بر اختيار است ، قدرت و مشيت حتمى الهى در آن دخالت نمىكند ، و اشخاص را مجبور به قبول نمىسازد ، و گرنه خداوند مىتوانست تمامى افراد بشر را بر هدايت مجتمع سازد . * ( « قَدْ نَعْلَمُ إِنَّه لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ . . . » ) * « قد » حرفى است كه اگر بر سر فعل ماضى ( گذشته ) درآيد تحقيق آن فعل را مىرساند ، و اگر بر سر مضارع ( آينده ) درآيد افاده مىكند كه اين فعل كمتر اتفاق مىافتد ، و چه بسا در مضارع هم به معناى تحقيق استعمال شود ، از آن جمله همين آيه مورد بحث است . « حزنه كذا » و « احزنه » به يك معنا است ، و لذا در اين آيه به هر دو قسم قرائت شده است . * ( « فَإِنَّهُمْ لا يُكَذِّبُونَكَ » ) * كلمه « يكذبونك » هم به تشديد باب تفعيل قرائت شده و هم به تخفيف ، و ظاهر اين است كه « فا » در « فانهم » براى تفريع است گويا مىخواهد بفرمايد كه : به تحقيق ما مىدانيم سخنان مشركين تو را اندوهناك ساخته ، ليكن سزاوار نيست كه از اين سخنان ناراحت شوى ، براى اينكه تكذيب مشركين تكذيب تو نيست ، چون تو آنان را جز به سوى ما نمىخوانى ، و در اين امر جز يك رسول و پيغام آور نيستى ، پس تكذيب آنان تكذيب ما و ظلم به آيات ما است . بنا بر اين مضمون اين آيه به ضميمه جمله آخر آن يعنى جمله * ( « ثُمَّ إِلَيْه يُرْجَعُونَ » ) * همان مضمونى است كه آيه « وَمَنْ كَفَرَ فَلا يَحْزُنْكَ كُفْرُه إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا إِنَّ اللَّه عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ » « 1 » و آيه « فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ » « 2 » و آيات ديگرى كه در باره تسليت رسول خدا ( ص ) نازل شده ، آن را

--> ( 1 ) و كسى كه كافر شد پس كفرش تو را اندوهناك نكند ، بازگشت آنان به سوى ما است و وقتى به سوى ما بازگشتند ما آنان را به آنچه كرده‌اند خبر مىدهيم ، به درستى كه خداوند دانا به درون سينه ها است . سوره لقمان آيه 23 ( 2 ) پس گفتار آنان اندوهناكت نسازد ، زيرا ما مىدانيم آنچه را پنهان داشته و آنچه را كه آشكار مىسازند . سوره يس آيه 76